خلاصهٔ راهنما: تریکوتیلومانیا یا اختلال کندن مو، حالتی است که فرد موها را به‌طور تکراری می‌کند و کنترل این رفتار برایش دشوار می‌شود. سر، ابرو، مژه یا نواحی دیگر ممکن است درگیر شوند؛ گاهی فرد هنگام کار دیگری متوجه رفتار نیست. کم‌پشتی نامنظم و موهای با طول متفاوت می‌توانند سرنخ باشند، اما تشخیص فقط از ظاهر انجام نمی‌شود. این مشکل نشانهٔ ضعف شخصیت نیست و سرزنش کمک‌کننده نیست. معاینهٔ پوست و ارزیابی رفتار، مسیر مناسب را روشن می‌کنند. درمان رفتاری، از جمله آموزش وارونه‌سازی عادت، می‌تواند کمک کند. اگر فرد مو را می‌خورد، حتی بدون درد شکم، این موضوع را حتماً با پزشک مطرح کنید.
تریکوتیلومانیا چیست و چه چیزی نیست؟
تریکوتیلومانیا، که گاهی «موکنی» یا «اختلال کندن مو» نامیده می‌شود، به کندن تکراری موی خود گفته می‌شود که می‌تواند به کم‌پشتی یا نواحی خالی از مو برسد. در بررسی بالینی، دشواری کاهش یا توقف رفتار و ناراحتی یا اختلال در زندگی هم اهمیت دارند. صرفِ بازی‌کردن با مو، یک بار کندن تار مو یا دیدن چند موی کوتاه، برای گذاشتن این نام کافی نیست.
این وضعیت در گروه رفتارهای تکراریِ متمرکز بر بدن قرار می‌گیرد. این نام، توصیف پزشکی است؛ نشانهٔ تنبلی، بدبودن یا ضعف شخصیت فرد نیست. همچنین کندن مو با کششی که از دم‌اسبی یا اکستنشنِ سفت به مو وارد می‌شود، یک موضوع واحد نیست. برای شناخت علت‌های دیگر، راهنمای جامع ریزش مو نقطهٔ شروع مناسبی است.
پشتوانهٔ تعریف و مرز تشخیص: راهنمای بالینی Merck و راهنمای بنیاد TLC.
آیا فرد همیشه متوجه کندن مو است؟
خیر. بعضی افراد هنگام مطالعه، تماشای صفحه‌نمایش یا فکرکردن، بدون توجه کامل دست را به مو می‌برند. بعضی دیگر پیش از رفتار میل یا حس مشخصی دارند و با توجه بیشتر مو را می‌کنند. این دو حالت می‌توانند در یک نفر و در موقعیت‌های متفاوت رخ دهند. احساس تنش پیش از رفتار یا آرامش پس از آن، برای همه یکسان نیست؛ نداشتن این احساس‌ها به‌تنهایی موضوع را رد نمی‌کند.
استرس ممکن است رفتار را بیشتر کند، اما علتِ همهٔ موارد نیست. بی‌حوصلگی، موقعیت، حس تار مو و عامل‌های فردی هم می‌توانند در تجربهٔ شخص نقش داشته باشند. پیدا کردن یک رویداد استرس‌زا به معنای اثبات علت نیست؛ سابقهٔ خانوادگی نیز به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد. بهتر است به‌جای سؤال «چرا اراده نمی‌کنی؟» پرسیده شود «چه موقع سخت‌تر می‌شود و چه کمکی برایت قابل‌قبول است؟»
منابع تجربهٔ رفتار و عوامل همراه: DermNet و پرسش‌های بنیاد TLC.
کندن مو چه نشانه‌هایی دارد و با چه ریزش‌هایی اشتباه می‌شود؟
سر، ابرو، مژه، ریش یا موهای نواحی دیگر می‌توانند درگیر شوند. کم‌پشتی ممکن است نامنظم باشد و تارهایی با طول‌های متفاوت دیده شوند؛ گاهی آسیب کمتر از آن است که از دور مشخص باشد. موهای کوتاه همیشه موی تازه‌روئیده نیستند و می‌توانند شکسته باشند. نبودِ درد هم به معنای نبودِ آسیب نیست.
| موضوعی که باید بررسی شود | سرنخ احتمالی | چرا معاینه لازم است؟ |
|---|---|---|
| کندن یا پیچاندن تکراری مو | شرحِ رفتار، کم‌پشتی نامنظم یا تارهای کوتاه با طول متفاوت | ظاهر به‌تنهایی کافی نیست؛ تجربهٔ فرد و علت‌های پوستی هم بررسی می‌شوند. |
| ریزش سکه‌ای یا آره‌آتا | لکهٔ صاف و محدود؛ گاهی تغییر ناخن، ابرو یا مژه | در بعضی شکل‌ها موهای شکسته هم دیده می‌شوند؛ «هر لکه یعنی کندن» درست نیست. |
| قارچ پوست سر | پوسته، خارش، شکستگی مو و گاهی التهاب | نیاز به بررسی عفونت و درمان مناسب دارد؛ رفتار کندن، جای این بررسی را نمی‌گیرد. |
| ریزش کششی | ارتباط با مدل سفت، بافت، اکستنشن یا کشش طولانی | حذف نیرو و بررسیِ آسیب فولیکول مهم است؛ با اختلال کندن مو یکی نیست. |
| آسیب ساقه یا بیماریِ خارش‌دار پوست | تارهای شکننده، خارش، قرمزی یا سابقهٔ آسیب به مو | بیماری پوست و دست‌کاری مو می‌توانند هم‌زمان باشند. |
| بیماری التهابیِ همراه با اسکار | التهاب اطراف مو، ناحیهٔ براق یا تغییرِ ماندگار پوست | اسکار یعنی بافت جوشگاهی؛ آسیبِ فولیکول باید بررسی شود، حتی اگر رفتار کندن هم وجود داشته باشد. |
این جدول برای فهم تفاوت‌هاست و آزمون تشخیص نیست. برای ریزش صافِ لکه‌ای، راهنمای ریزش سکه‌ای را ببینید. اگر محل ریزش دردناک، ملتهب، زخمی یا رو به گسترش است، بررسی پوست را عقب نیندازید.
منابع افتراق: آره‌آتا و علت‌های مشابه، قارچ پوست سر، کشش مدل مو، شکستگی ساقهٔ مو و بیماری التهابیِ اسکاری.
در ویزیت چه چیزهایی بررسی می‌شود؟
پزشک دربارهٔ زمان شروع، نواحی درگیر، تغییرات پوست و مو، داروها و رفتار دست‌کاری مو سؤال می‌کند و پوست سر، تارها و در صورت نیاز نواحی دیگر را معاینه می‌کند. نگاه دقیق‌تر با دستگاه بزرگ‌نماییِ پوست، یا تریکوسکوپی، می‌تواند سرنخ بدهد. آزمایش قارچ یا بررسی‌های دیگر فقط وقتی انجام می‌شوند که سؤال مشخصی برای پاسخ‌دادن وجود داشته باشد؛ همه به آزمایش خون یا نمونه‌برداری نیاز ندارند.
گفت‌وگو دربارهٔ رفتار بهتر است خصوصی و بدون اتهام باشد. اگر بیان موضوع دشوار است، می‌توانید پیش از ویزیت یادداشت کنید: «گاهی مو را می‌کنم و برای کنترلش کمک می‌خواهم.» درمانگر آموزش‌دیده در سلامت روان، میزان ناراحتی، اثر بر مدرسه یا کار، تلاش‌های قبلی و مشکل‌های همراه را ارزیابی می‌کند. وجود کندن مو، به معنای داشتنِ همهٔ اختلالات روانی یا قصد آسیب‌زدن به خود نیست.
پشتوانهٔ انتخاب بررسی‌ها: AAD؛ تشخیص ریزش مو. برای ارزیابی رفتار: معیارهای بالینیِ کندن مو.
درمان تریکوتیلومانیا: یادگیری مهارت، با برنامهٔ متناسب با فرد
آموزش وارونه‌سازی عادت یا HRT یعنی چه؟
این نام به یک روش درمان رفتاری اشاره دارد؛ هدف آن کمک به شناخت رفتار و تمرینِ پاسخ متفاوت و بی‌آسیب است. درمانگر با خود فرد مشخص می‌کند رفتار بیشتر در چه موقعیت‌هایی رخ می‌دهد، چه نشانه‌هایی پیش از آن وجود دارند و چگونه می‌توان محیط یا پاسخ را تغییر داد. برای مثال، یک فعالیت بی‌ضرر برای مشغول‌کردن دست ممکن است بخشی از برنامه باشد؛ همان وسیله یا تمرین برای همه کافی نیست.
درمان می‌تواند شامل ثبت کوتاه و بدون قضاوتِ موقعیت‌ها، افزایش آگاهی، تمرینِ رفتار جایگزین و کمک اطرافیانِ مورد اعتماد باشد. ثبت رفتار، مسابقهٔ «صفر کندن» یا وسیله‌ای برای کنترل فرد توسط خانواده نیست. برنامهٔ شناختی و رفتاری یا روش‌های دیگرِ مرتبط، بر حسب نیاز شخص تنظیم می‌شوند. بهتر است هنگام انتخاب درمانگر بپرسید آیا برای درمان اختلال کندن مو و روش HRT آموزش و تجربهٔ مرتبط دارد.
پشتوانهٔ این روش: NHS؛ درمان رفتاری و مرور و متاآنالیز درمان‌ها، ۲۰۲۶.
دارو یا مکمل، پاسخِ یکسان برای همه نیست
پژوهش‌های دارویی وجود دارند؛ درست نیست بگوییم برای هیچ دارویی شواهدی نداریم. مرور سال ۲۰۲۶ از برخی درمان‌ها، از جمله ان‌استیل‌سیستئین یا NAC، حمایت می‌کند. با این حال، این نتیجه نسخهٔ عمومیِ خرید مکمل نیست. سن، بیماری‌های همراه، داروهای دیگر، ایمنی و امکان پیگیری باید در تصمیم درمانگر لحاظ شوند. پژوهش‌های کودکان با بزرگسالان یکسان نیستند؛ در یک کارآزماییِ کودکان و نوجوانان، NAC برتری مشخصی نسبت به دارونما نداشت.
گاهی دارو برای اضطراب، افسردگی یا مشکل همراه تجویز می‌شود؛ هدف آن را باید از پزشک بپرسید. داروی رشد مو، شامپو یا روغن نیز به‌تنهایی مهارتِ کنترل کندن را ایجاد نمی‌کند. از تکرار نسخهٔ دیگری، تغییر مقدار دارو یا مصرف خودسرانهٔ مکمل برای کودک پرهیز کنید. نام روش درمان، به معنای تضمین نتیجه یا یک دورهٔ ثابت برای همه نیست.
مرز شواهد دارویی: متاآنالیز ۲۰۲۶، کارآزمایی NAC در سنین ۸ تا ۱۷ سال و مرور درمان کودکان، شمارهٔ ۲۰۲۶.
خانواده چگونه کمک کند؟ برای کودک و نوجوان چه تفاوتی دارد؟
نه کودک مقصر است و نه دیدن این رفتار، به‌خودی‌خود نشانهٔ خطای والدین است. تنبیه، تهدید یا وادارکردن به قول «دیگر هرگز» معمولاً راه مناسبی برای کاهش رفتار نیست و می‌تواند شرم و پنهان‌کاری را بیشتر کند. به‌جای بررسیِ مداوم سر و ابرو، از فرد بپرسید چه نوع یادآوری یا همراهی‌ای را می‌پذیرد و برنامه را با درمانگر هماهنگ کنید.
- در زمان آرام و دور از جمع گفت‌وگو کنید؛ موضوع را به شکل اتهام مطرح نکنید.
- تلاش برای تمرین مهارت و مراجعه را ببینید؛ ارزش فرد را با ظاهر مو یا تعداد تارها نسنجید.
- اطلاعات خصوصی کودک یا نوجوان را برای دیگران تعریف نکنید؛ برای همراهیِ مدرسه، نیاز واقعی و نظر درمانگر را در نظر بگیرید.
- به نگرانی‌های خودتان نیز رسیدگی کنید؛ خانواده گاهی برای پیدا کردن روشِ حمایت، به راهنمایی نیاز دارد.
بازی با مو در سنین پایین، همیشه اختلال نیست. کودک خردسال ممکن است از رفتار یا کم‌پشتی آگاه نباشد. با وجود کم‌پشتی ماندگار، آسیب پوست یا تکرار رفتار، معاینه و ارزیابی مناسب سن ارزش دارد؛ انتظار اینکه کودک حتماً با بزرگ‌شدن خوب شود، جای بررسی را نمی‌گیرد. در نوجوان، حفظ حریم، ناراحتی از ظاهر و اثر بر روابط یا درس نیز مهم‌اند.
درمان رفتاری برای کودکان و نوجوانان هم مطالعه شده است. برنامه باید با رشد، توان همکاری و نیاز خانواده تطبیق یابد؛ نسخهٔ داروییِ بزرگسال با کم‌کردن مقدار، خودبه‌خود مناسب کودک نمی‌شود.
منابع حمایت و سن: AACAP؛ کندن مو در کودک و نوجوان، TLC؛ همراهی خانواده، بررسی تجربهٔ کودکان کم‌سن و کارآزمایی درمان رفتاریِ کودکان.
خوردن مو را پنهان نکنید؛ زمان مراجعه را از شدت علائم جدا کنید
بعضی افراد موی کنده‌شده را می‌جوند یا می‌بلعند؛ نام بلعیدن مو «تریکوفاژیا» است. بلعِ تکراری مو می‌تواند در بعضی افراد به تودهٔ مو در دستگاه گوارش و مشکل جدی منجر شود. همهٔ افرادِ دارای کندن مو، مو نمی‌خورند و صرفِ خوردن اتفاقی یک تار، به معنای این عارضه نیست. با این حال، عادت خوردن مو را حتی بدون درد شکم به پزشک بگویید؛ لازم نیست منتظر علامت شدید بمانید.
رسیدگی فوری: درد شکم ناگهانی یا شدید، استفراغ خونی، مدفوع سیاه یا خونی، ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع همراه با علائم، یا بی‌حالی و افتادنِ ناگهانی، به ارزیابی فوری نیاز دارد. برای این علائم منتظر نوبت ریزش مو نمانید؛ از خدمات اورژانسی محل خود کمک بگیرید.
برای درد شکمِ ماندگار یا رو به بدترشدن، استفراغ، مشکل بلع یا کاهش وزنِ بی‌دلیل، سریع‌تر ارزیابی پزشکی بگیرید و سابقهٔ خوردن مو را مطرح کنید. این علائم علت‌های متفاوتی دارند؛ از آن‌ها نمی‌توان وجود تودهٔ مو را نتیجه گرفت. خوددرمانی با ملین یا تلاش برای برطرف‌کردن تودهٔ احتمالی در خانه مناسب نیست.
کم‌پشتی، زخم یا عفونت احتمالی پوست نیز نیازمند بررسی است. اگر رفتار یا ناراحتی همراه آن، زندگی روزانه را مختل کرده، کمک را تا کامل خالی‌شدن یک ناحیه عقب نیندازید. نوع مراجعه به علامت غالب بستگی دارد: بررسی پوست برای علت ریزش، درمانگر آموزش‌دیده برای رفتار، و پزشکِ رسیدگی‌کننده به علائم جسمی برای مشکل گوارشی.
پشتوانهٔ بلع مو و عوارض: NHS؛ خوردن مو و مراجعه و MedlinePlus. علائم فوری و مراجعهٔ سریع‌تر: راهنمای درد شکم NHS.
آیا مو دوباره رشد می‌کند؟ پیگیری چه چیزی را نشان می‌دهد؟
اگر ریشهٔ مو، یا فولیکول، آسیب دائمی ندیده باشد، کاهش آسیب می‌تواند فرصت رشد دوباره بدهد. کندنِ مکرر و آسیب طولانی، در بعضی موارد به بافت جوشگاهی یا اسکار و کم‌پشتیِ ماندگار می‌رسد. معاینه به ارزیابی این تفاوت کمک می‌کند؛ از یک عکس نمی‌توان رشد کامل یا زمان آن را تضمین کرد.
بهبودِ رفتار، کاهش ناراحتی و بهترشدن زندگی روزانه نیز هدف درمان‌اند؛ همه‌چیز را به تراکم مو محدود نکنید. اگر رفتار دوباره بیشتر شد، با درمانگر دربارهٔ موقعیت تازه و تغییر برنامه صحبت کنید. فرازونشیب به معنای شکستِ فرد نیست. برنامهٔ پیگیری بهتر است از شروع روشن باشد و به نیاز شخص پاسخ دهد.
منابع پیگیری: DermNet؛ آسیب فولیکول و مرور درمان و نیاز به پیگیری، ۲۰۲۵.
نکات دکتر شاهوردی
برای مراجعه، زمان شروع و روند تغییر، فهرست داروها و مکمل‌ها، و عکس‌ها یا بررسی‌های قبلی را آماده کنید. علائمِ پوست، ابرو یا ناخن را همان ابتدا بگویید؛ برای آماده‌شدن لازم نیست آزمایش یا محصول تازه‌ای بخرید. این توصیه، بازنویسیِ بخش آمادگی مراجعه در راهنمای رسمی ریزش مو است.
برای مقایسهٔ روند مو، برنامهٔ پیگیری و عکس‌های قابل‌مقایسه داشته باشید. این نکته از راهنمای رسمی پیگیری ریزش مو بازنویسی شده است. در اختلال کندن مو، گفت‌وگو دربارهٔ رفتار و هدف‌های درمان نیز با درمانگر مربوط انجام می‌شود.
قدم بعدی: اگر علت کم‌پشتی روشن نیست، برای معاینهٔ پوست و مو نزد دکتر محمدحسن شاهوردی مراجعه کنید. در صورت مطرح‌بودنِ کندن تکراری، دربارهٔ نیاز به درمانگرِ آموزش‌دیده در درمان رفتاری هم گفت‌وگو کنید. برای هماهنگی مراجعه، صفحهٔ تماس و مسیر پیگیری نوبت را ببینید. علائمِ فوریِ جسمی، به رسیدگی مناسب همان علامت نیاز دارند.
پرسش‌های متداول دربارهٔ کندن مو
هر کس با موهایش بازی می‌کند، تریکوتیلومانیا دارد؟
خیر. تشخیص به رفتار تکراری، پیامدها، دشواریِ کنترل و ارزیابیِ علت‌های دیگر وابسته است. یک رفتار گذرا یا ظاهر مو، به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد.
آیا کندن مو فقط از استرس است؟
خیر. استرس ممکن است رفتار را بیشتر کند، اما تجربهٔ افراد متفاوت است. بعضی هنگام کار دیگری متوجه رفتار نیستند؛ شناخت موقعیت‌ها به انتخاب کمک مناسب‌تر کمک می‌کند.
کندن ابرو، مژه یا ریش هم می‌تواند در این موضوع قرار بگیرد؟
بله، نواحی مختلفِ دارای مو می‌توانند درگیر شوند. کم‌پشتیِ این نواحی علت‌های پوستیِ دیگری هم دارد؛ به‌ویژه با التهاب یا آسیب، معاینه لازم است.
از کجا بفهمیم لکه از کندن مو است یا ریزش سکه‌ای؟
از ظاهر به‌تنهایی نمی‌توان تصمیم گرفت. پزشک شرح‌حال، پوست و تارها را بررسی می‌کند؛ گاهی بزرگ‌نمایی یا بررسیِ هدفمند برای افتراق لازم می‌شود.
HRT همان درمان هورمونی است؟
در این مقاله HRT مخفف آموزش وارونه‌سازی عادت است؛ یک روش درمان رفتاری. در بعضی زمینه‌های پزشکی، همین حروف برای درمان هورمونی هم استفاده می‌شوند، اما منظور این صفحه آن نیست.
برای درمان، NAC را خودم شروع کنم؟
خیر. شواهد پژوهشی به معنای مناسب‌بودن آن برای هر فرد نیست. سن، ایمنی، داروهای دیگر و هدف درمان باید بررسی شوند؛ شواهد بزرگسالان را نباید به کودک تعمیم داد.
اگر کودک مو را می‌خورد ولی شکمش درد ندارد چه کنیم؟
عادت خوردن مو را به پزشک بگویید و برای بررسی وقت بگیرید؛ نداشتن درد، دلیل نادیده‌گرفتن آن نیست. با علائم شدیدِ ذکرشده، رسیدگی فوری لازم است.
آیا باید مو را کوتاه کنیم یا فرد را مرتب به توقف مجبور کنیم؟
کوتاهی مو جای درمانِ رفتار را نمی‌گیرد. تصمیم دربارهٔ ظاهر و ابزارهای کمکی، با حفظ احترام و در برنامهٔ متناسب با فرد گرفته شود؛ تنبیه و سرزنش راهِ کمک نیستند.
اگر مو دربیاید، درمان تمام شده است؟
رشد مو فقط یکی از نشانه‌هاست. کنترلِ رفتار، ناراحتی، زندگی روزمره و برنامهٔ پیشگیری از برگشت نیز باید با درمانگر پیگیری شوند.
برای شروع نزد متخصص پوست برویم یا روان‌شناس؟
با کم‌پشتیِ نامشخص، بررسی پوست برای افتراق علت‌ها مفید است. برای کندن تکراری و دشواری کنترل، درمانگرِ آموزش‌دیده در این موضوع لازم می‌شود. این دو مسیر می‌توانند مکمل هم باشند؛ علائمِ گوارشی به ارزیابی جسمیِ جداگانه نیاز دارند.
منابع این راهنما
- NHS؛ تریکوتیلومانیا، مراجعه و درمان رفتاری.
- Merck؛ معیارهای بالینی و درمان، به‌روزرسانی ژانویهٔ ۲۰۲۶.
- Fisak و همکاران؛ متاآنالیز درمان‌های رفتاری و دارویی، ۲۰۲۶.
- Sharifi و همکاران؛ مرور درمان کودکان، انتشار آنلاین ۲۰۲۵ و شمارهٔ مجلهٔ ۲۰۲۶.
- Bloch و همکاران؛ کارآزمایی NAC در کودکان و نوجوانان، ۲۰۱۳؛ Franklin و همکاران؛ کارآزمایی درمان رفتاری، ۲۰۱۱.
- Walther و همکاران؛ تجربهٔ کندن مو در کودکان کم‌سن، ۲۰۱۴؛ DuBois و همکاران؛ مرور درمان و پیگیری، ۲۰۲۵.
- AACAP؛ راهنمای خانواده‌ها و بنیاد TLC؛ حمایت از فرد و خانواده.
- TLC؛ شناخت رفتار کندن مو و پرسش‌های مرتبط.
- DermNet؛ ظاهر مو و آسیب فولیکول، آره‌آتا و افتراق، قارچ، اختلالات ساقهٔ مو و لیکن پلانوپیلاریس.
- AAD؛ بررسی ریزش مو و آسیب مدل‌های کشندهٔ مو.
- MedlinePlus؛ عوارض خوردن مو و NHS؛ علائم درد شکمِ نیازمند رسیدگی.
بعد از این مطلب، چه بخوانیم؟
ذخیرهسازی اختیاری است و فقط در همین مرورگر انجام می‌شود؛ بدون حساب کاربری و بدون ارسال فهرست به سایت. روی دستگاه مشترک، دیگران هم می‌توانند فهرست را ببینند. با پاکشدن دادههای مرورگر، فهرست از بین میرود.
مطالب ذخیرهشدهٔ من
هنوز مطلبی ذخیره نکردهاید. کنار راهنماهای پیشنهادی، «برای بعد نگه دار» را انتخاب کنید.
همهٔ مطالب ذخیرهشده از این مرورگر حذف شوند؟
حالا دوست دارید چه چیزی روشن‌تر شود؟
انتخاب شما فقط ترتیب پیشنهادها را عوض می‌کند؛ برنامهٔ درمانی نیست.
نظر شما، ادامهٔ این مطلب است
کدام بخش برایتان مفید بود؟ چه پرسشی دربارهٔ موضوع مقاله باقی مانده است؟
دیدگاه‌ها پس از بررسی منتشر می‌شوند. این بخش عمومی است؛ لطفاً شماره تماس، تصویر، نتیجه آزمایش یا اطلاعات شناسایی و پزشکی خصوصی خود را ننویسید. دیدگاه‌ها جایگزین معاینه و مشاوره فردی نیستند.