لیکن پلان مویی یا لیکن پلانوپیلاریس (Lichen planopilaris؛ LPP) نوعی التهاب پوست سر است که میتواند به فولیکول مو آسیب بزند و ریزش موی اسکاری ایجاد کند. هدف اصلی درمان، کنترل فعالیت بیماری و حفظ موهای باقیمانده است؛ در ناحیهای که فولیکول بهطور کامل با اسکار جایگزین شده، انتظار رویش مجدد معمولاً واقعبینانه نیست.
ریزش مو همراه با سوزش، قرمزی یا پوسته دور موها را زود بررسی کنید. این علائم بهتنهایی تشخیص LPP نیستند، اما اگر ناحیه کممو در حال گسترش است، معاینه متخصص پوست را به تعویق نیندازید. برای شناخت درگیری پوست، دهان و ناخن، راهنمای جامع لیکن پلان و انواع آن را بخوانید.
لیکن پلان مویی چیست و چرا ریزش موی آن اهمیت دارد؟
در LPP، التهاب با واسطه سیستم ایمنی بخشهایی از فولیکول مو را هدف قرار میدهد. علت شروع این پاسخ هنوز کاملاً روشن نیست. بیماری عفونی و واگیردار نیست و از طریق شانه، تماس یا زندگی مشترک منتقل نمیشود. بعضی افراد همزمان درگیری دهان یا سایر تظاهرهای لیکن پلان دارند؛ نبود ضایعه پوستی یا دهانی، LPP را رد نمیکند.
ریزش موی اسکاری با ریزش موی بدون اسکار تفاوت دارد: در حالت اول، آسیب ممکن است ماندگار شود. به همین دلیل ارزیابی زودهنگام ارزش دارد، حتی اگر خارش یا درد شدید نباشد. شدت علامتی که احساس میکنید همیشه نشاندهنده میزان فعالیت بیماری نیست. راهنمای بیمار انجمن متخصصان پوست بریتانیا.
علائم لیکن پلان مویی و الگوهای مرتبط
- خارش، سوزش، درد یا حساسیت پوست سر؛
- قرمزی و پوستهریزی در اطراف ریشه موها؛
- ریزش موی تکهای یا گسترش تدریجی ناحیه کممو؛
- پوست صاف یا براق و کمشدن منافذ قابل مشاهده فولیکول در ناحیه اسکار؛
- در بعضی الگوهای مرتبط، عقبرفتن خط مو یا کمپشتشدن ابرو.
نوع کلاسیک معمولاً با نواحی نامنظم ریزش مو همراه است. آلوپسی فیبروزان فرونتال (FFA) الگوی مرتبطی با عقبرفتگی خط رویش مو و گاهی از دسترفتن ابرو است؛ هر عقبرفتگی خط مو FFA نیست. سندرم گراهام–لیتل نیز الگوی نادرتری است که ممکن است درگیری موهای بدن و برجستگیهای فولیکولی داشته باشد.
تشخیص لیکن پلانوپیلاریس چگونه انجام میشود؟
تشخیص با شرح حال و معاینه شروع میشود: زمان شروع، سرعت تغییر، علائم پوست سر، درمانهای قبلی، داروها و سایر نواحی درگیر بررسی میشوند. پزشک ممکن است با تریکوسکوپی، پوست سر و موها را با بزرگنمایی معاینه کند و نشانههای التهاب و اسکار را ثبت کند.
در صورت نامشخصبودن تشخیص یا نیاز به تأیید، نمونهبرداری از پوست سر مطرح میشود. انتخاب محل مناسب، معمولاً با توجه به ناحیه فعال و یافتههای معاینه، مهم است. نتیجه پاتولوژی باید با وضعیت بالینی تطبیق داده شود؛ نوع برش و روش بررسی نمونه را پزشک و آسیبشناس تعیین میکنند. بیوپسی برای همه علتهای ریزش مو بهطور خودکار لازم نیست.
تفاوت با ریزش موی سکهای، ارثی و لوپوس پوست سر
ریزش موی سکهای (آلوپسی آرهآتا) معمولاً بدون اسکار است؛ ریزش موی ارثی بیشتر با تغییر تدریجی الگو و نازکشدن موها همراه است. این الگوها ممکن است همزمان با بیماری التهابی دیده شوند. در افتراق ریزش موی اسکاری، لوپوس پوستی و درگیری دیسکوئید پوست سر و بیماریهای دیگر نیز مطرحاند. ظاهر کمپشتی یا پاسخ به شامپو برای تفکیک این تشخیصها کافی نیست.
اگر علاوه بر ریزش مو، تاول یا زخم ماندگار پوست سر و دهان دارید، این علائم را جداگانه به پزشک بگویید؛ بیماریهای تاولی مانند پمفیگوس پوست سر نیز ممکن است نیاز به بررسی داشته باشند. زخم پوست سر را فقط به ریزش مو نسبت ندهید.
درمان لیکن پلان مویی چگونه انتخاب میشود؟
یک نسخه مرحلهای ثابت برای همه بیماران وجود ندارد. وسعت و سرعت پیشرفت، علائم، شواهد فعالیت در معاینه، بیماریهای همراه، بارداری، داروهای دیگر و تحمل عوارض در تصمیم نقش دارند. بسیاری از داروهای مورد استفاده برای LPP خارج از اندیکاسیون اختصاصی این بیماری مصرف میشوند؛ این موضوع و گزینههای جایگزین باید در گفتوگو با پزشک روشن شوند.
در موبایل، جدول را به چپ و راست بکشید. این جدول نسخه دارویی یا ترتیب اجباری درمان نیست.
| گروه | نقش احتمالی | نکتهای که باید بررسی شود |
|---|---|---|
| کورتیکواستروئید موضعی یا تزریق داخل ضایعه | کاهش التهاب در نواحی انتخابشده؛ بهتنهایی یا همراه درمان دیگر | قدرت، محل و مدت مصرف؛ خطر نازکشدن پوست و عوارض موضعی |
| هیدروکسیکلروکین | یکی از گزینههای سیستمیک برای برخی بیماران | پاسخ تدریجی، تداخلها و برنامه پایش چشمی و سایر بررسیهای لازم |
| متوترکسات، مایکوفنولات یا داروهای سیستمیک دیگر | بیماری فعال، گسترده یا مقاوم در بیمار منتخب | خطرهای بارداری، عفونت، تداخل و پایش آزمایشگاهی متناسب با دارو |
| کورتیکواستروئید خوراکی یا سیکلوسپورین | کنترل التهاب در بعضی شرایط انتخابشده | محدودیت مصرف، عوارض و برنامه تغییر یا قطع زیر نظر پزشک |
| درمان همزمان ریزش موی بدون اسکار | رسیدگی به علت همراه، اگر تشخیص داده شود | ماینوکسیدیل و درمانهای مشابه، جای کنترل التهاب اسکاردهنده را نمیگیرند |
منابع درمانهای رایج: راهنمای آکادمی پوست آمریکا و راهنمای لیکن پلانوپیلاریس DermNet. انتخاب بین داروها با جمعکردن یک فهرست طولانی از درمانها انجام نمیشود؛ هدف مشخص، پایش عوارض و ارزیابی پاسخ لازم است.
جدیدترین درمانها در ۲۰۲۶؛ JAK و TYK2 چه جایگاهی دارند؟
درباره داروهای هدفمند مانند مهارکنندههای JAK و TYK2 مطالعات و گزارشهای تازهای منتشر شده است، اما نوع بیماری، شکل موضعی یا خوراکی دارو و طراحی مطالعه اهمیت دارد. نتایج لیکن پلان پوستی، LPP و FFA را نمیتوان بدون توضیح به یکدیگر تعمیم داد.
مرور نظاممند ۲۰۲۶ درباره JAK موضعی، شواهد امیدوارکنندهای را گزارش کرده، ولی برای توجیه مصرف روتین، مطالعات کنترلشده بیشتری را لازم میداند. تعداد محدود بیماران و پیگیری کوتاه، مانع نتیجهگیری درباره درمان قطعی یا ایمنی بلندمدت است. مرور نظاممند JAK موضعی، ۲۰۲۶.
برای داروهای خوراکی هدفمند نیز مزیت احتمالی باید در برابر خطرهای بیمار و کیفیت شواهد سنجیده شود. «موفقیت صددرصدی»، «بازگشت قطعی مو» یا توصیه یک دارو برای همه مبتلایان از این دادهها به دست نمیآید. وضعیت تأیید، دسترسی و امکان پایش دارو در ایران پیش از تجویز باید بررسی شود.
پاسخ به درمان، مدت درمان و احتمال رویش مجدد مو
موفقیت درمان ممکن است به معنی ثابتشدن مرز ریزش مو، کاهش التهاب و کمترشدن درد یا سوزش باشد؛ افزایش تعداد مو تنها معیار نیست. عکسهای استاندارد با زاویه و نور مشابه، معاینه و تریکوسکوپی به مقایسه روند کمک میکنند. بهترشدن خارش بهتنهایی ثابت نمیکند که التهاب کاملاً خاموش شده است.
برای همه افراد نمیتوان مدت ثابت یا درصد موفقیت یکسان تعیین کرد. پاسخ بعضی درمانها زمان میبرد و احتمال عود وجود دارد. برنامه پیگیری و تغییر دارو باید بر اساس فعالیت بیماری و عوارض بازبینی شود؛ بهترشدن ظاهری به معنی مجوز قطع خودسرانه درمان نیست.
اگر فولیکول کاملاً از بین رفته باشد، داروی ضدالتهاب آن را بازسازی نمیکند. در ناحیههای باقیمانده، کنترل بیماری برای حفظ فولیکولهای سالم اهمیت دارد. مطالعه گذشتهنگر ۲۰۲۵ درباره درمانهای سیستمیک نیز تفاوت پاسخها و محدودیت مقایسه بیماران را نشان میدهد؛ نتایج چنین مطالعهای معادل پیشبینی نتیجه فردی نیست. مطالعه گذشتهنگر درمان سیستمیک LPP و FFA، ۲۰۲۵.
مراقبت روزمره و زندگی با لیکن پلان مویی
- شامپو و روش شستوشویی انتخاب کنید که سوزش یا تحریک ایجاد نکند؛ شامپو بهتنهایی التهاب اسکاردهنده را درمان نمیکند.
- از خاراندن، کشش زیاد مو و اقداماتی که پوست سر فعال را تحریک میکنند پرهیز کنید.
- اگر رنگ، دکلره یا حرارت علائم را بیشتر میکند، درباره محدودکردن آن با پزشک صحبت کنید.
- فهرست داروها، زمان شروع درمان، عوارض و عکسهای قابل مقایسه را برای ویزیت همراه داشته باشید.
- خواب، حمایت روانی و کاهش فشار ناشی از ریزش مو بخشی از مراقبتاند؛ بیماری تقصیر فرد یا نتیجه «استرسداشتن» او نیست.
مراجعه زودتر لازم است اگر ریزش مو در حال گسترش است، ابرو یا خط مو بهسرعت تغییر میکند، درد یا سوزش تازه ایجاد شده، یا پس از داروی جدید عارضهای پیدا کردهاید. برای واکنش شدید دارویی یا علائم عمومی شدید، ارزیابی فوری لازم است.
کاشت مو، PRP و تجربه درمان بیماران
کاشت مو درمان التهاب فعال نیست. بررسی آن فقط پس از ارزیابی ثبات بیماری و گفتوگو درباره خطر عود و بقای گرافتها معنا دارد؛ مدت انتظار و مناسببودن فرد را نمیتوان از یک عدد ثابت اینترنتی تعیین کرد. روشهایی مانند PRP، لیزر و سایر اقدامات حمایتی نیز نباید جای تشخیص و درمان ضدالتهابی را بگیرند.
مرور نظاممند ۲۰۲۵ درباره روشهای مداخلهای در آلوپسیهای اسکاری، کیفیت و یکساننبودن دادهها را محدودیت مهم میداند و این روشها را عمدتاً در کنار درمان پزشکی مطرح میکند. مرور درمانهای مداخلهای در LPP، FFA و لوپوس دیسکوئید.
تجربه یک بیمار میتواند برای شناخت دشواری مسیر درمان مفید باشد، اما بدون تشخیص تأییدشده، درمانهای همزمان و مدت پیگیری، مدرک اثربخشی نیست. عکسهای قبل و بعد نیز برای قضاوت علمی به شرایط تصویربرداری یکسان و شرح دقیق نیاز دارند.
پرسشهای رایج درباره لیکن پلان مویی
آیا لیکن پلان مویی درمان قطعی دارد؟
درمان میتواند بیماری را کنترل کند، اما تضمین خاموشی همیشگی یا بازگشت مو در محل اسکار وجود ندارد. پیگیری بر اساس روند بیماری ادامه پیدا میکند.
آیا همه موها میریزند؟
وسعت و سیر بیماری بین افراد متفاوت است؛ تشخیص LPP به معنی پیشبینی از دسترفتن همه موها نیست. سرعت تغییر باید در معاینه و پیگیری ارزیابی شود.
لیکن پلان مویی خفیف هم باید درمان شود؟
شدت خارش یا کوچکی ضایعه بهتنهایی کافی نیست. اگر نشانه فعالیت وجود دارد، پزشک درباره درمان برای کاهش خطر گسترش اسکار تصمیم میگیرد.
آیا شامپو، روغن یا درمان گیاهی کافی است؟
شواهدی برای جایگزینکردن این فرآوردهها با درمان التهاب اسکاردهنده وجود ندارد. برخی مواد ممکن است تحریک یا حساسیت ایجاد کنند؛ ترکیب نامشخص را روی پوست سر ملتهب استفاده نکنید.
آیا LPP همان ریزش موی ارثی است؟
خیر. LPP بیماری التهابی اسکاردهنده است و ریزش موی ارثی سازوکار دیگری دارد؛ البته ممکن است هر دو در یک فرد دیده شوند.
آیا مصرف ماینوکسیدیل کافی است؟
ماینوکسیدیل ممکن است برای علت همراه یا موهای باقیمانده مطرح شود، اما درمان التهاب LPP نیست و نباید ارزیابی تخصصی را به تأخیر بیندازد.
چه مدت باید دارو مصرف کرد؟
مدت درمان به فعالیت بیماری، پاسخ و عوارض بستگی دارد. بازه ثابت برای همه افراد یا تغییر دارو بر اساس تجربه دیگران قابل اتکا نیست.
آیا لیکن پلان مویی مسری است؟
خیر. بیماری از طریق تماس، شانه، آرایشگاه یا ارتباط روزمره منتقل نمیشود.
راهنماهای مرتبط
- لیکن پلان: علائم پوست، ناخن و مخاط
- لیکن پلان دهانی و علائم زبان و لثه
- لوپوس پوستی و افتراق درگیری پوست سر
برای بررسی ریزش موی همراه با التهاب یا اسکار، اطلاعات تماس و مسیر مطب را ببینید. تشخیص و انتخاب درمان به معاینه و شرایط فرد وابسته است.
منابع پزشکی
- انجمن متخصصان پوست بریتانیا؛ راهنمای لیکن پلانوپیلاریس.
- DermNet؛ لیکن پلانوپیلاریس.
- آکادمی پوست آمریکا؛ تشخیص و درمان لیکن پلان، بخش پوست سر.
- درمانهای سیستمیک LPP و FFA؛ مطالعه گذشتهنگر ۳۱۵ بیمار، ۲۰۲۵.
- JAK موضعی در طیف لیکن پلان؛ مرور نظاممند، ۲۰۲۶.
- روشهای مداخلهای در LPP، FFA و لوپوس دیسکوئید؛ مرور نظاممند، ۲۰۲۵.
این مقاله برای آموزش عمومی است و جای معاینه، تشخیص یا نسخه شخصی را نمیگیرد. دارو را بر اساس این متن شروع، قطع یا جایگزین نکنید. وضعیت تأیید و دسترسی دارو در ایران و نیازهای پایش باید هنگام تجویز بررسی شوند.
دکتر محمدحسن شاهوردی
متخصص پوست، مو، زیبایی و لیزر · شماره نظام پزشکی ۱۴۳۷۰۵
بعد از این مطلب، چه بخوانیم؟
ذخیرهسازی اختیاری است و فقط در همین مرورگر انجام میشود؛ بدون حساب کاربری و بدون ارسال فهرست به سایت. روی دستگاه مشترک، دیگران هم میتوانند فهرست را ببینند. با پاکشدن دادههای مرورگر، فهرست از بین میرود.
مطالب ذخیرهشدهٔ من
هنوز مطلبی ذخیره نکردهاید. کنار راهنماهای پیشنهادی، «برای بعد نگه دار» را انتخاب کنید.
همهٔ مطالب ذخیرهشده از این مرورگر حذف شوند؟
نظر شما، ادامهٔ این مطلب است
کدام بخش برایتان مفید بود؟ چه پرسشی دربارهٔ موضوع مقاله باقی مانده است؟
دیدگاهها پس از بررسی منتشر میشوند. این بخش عمومی است؛ لطفاً شماره تماس، تصویر، نتیجه آزمایش یا اطلاعات شناسایی و پزشکی خصوصی خود را ننویسید. دیدگاهها جایگزین معاینه و مشاوره فردی نیستند.