وقتی خارش شدید با برجستگی‌های ریز و زخم‌های ناشی از خاراندن همراه می‌شود، پیدا کردن علت از انتخاب پماد قوی‌تر مهم‌تر است. درماتیت هرپتی‌فرم از بیماری‌هایی است که ممکن است ابتدا شبیه اگزما یا گال به نظر برسد. این راهنما کمک می‌کند بدانید چه نشانه‌هایی را ثبت کنید، تشخیص چگونه روشن می‌شود و چرا رسیدگی به پوست و وضعیت روده باید در کنار هم باشد.
درماتیت هرپتی‌فرم چیست و چه ربطی به سلیاک دارد؟
درماتیت هرپتی‌فرم یا Dermatitis herpetiformis یک بیماری مزمن ایمنی پوست است. در فرد مستعد، پاسخ نامناسب دستگاه ایمنی به گلوتن با التهاب پوست ارتباط دارد. گلوتن پروتئینی در گندم، جو و چاودار است. رسوب بعضی پادتن‌ها، به‌ویژه IgA، در پوست یکی از یافته‌های مهم تشخیصی این بیماری است. این فرایند با حساسیت تماسی به یک کرم یا عفونت تبخال یکسان نیست. [۱] [۵]
سلیاک می‌تواند به روده باریک آسیب بزند و جذب بعضی مواد مغذی را مختل کند. اما شدت علامت گوارشی و شدت مشکل پوست لزوماً هم‌جهت نیستند. کسی که نفخ یا اسهال ندارد هم ممکن است نیاز به بررسی سلیاک داشته باشد؛ نبود شکایت گوارشی، علت پوستی را رد نمی‌کند. [۳] [۷]
علائم درماتیت هرپتی‌فرم چه هستند؟
علامت شاخص، خارش شدید است؛ گاهی پیش از دیده‌شدن ضایعه احساس می‌شود. دانه‌های ریز، تاول‌های کوچک، خراش و دلمه ممکن است کنار هم باشند. چون فرد تاول‌ها را می‌خاراند، هنگام معاینه گاهی تاول سالم زیادی دیده نمی‌شود. بنابراین «تاول ندیدم» به‌تنهایی تشخیص را رد نمی‌کند. [۳]
- پشت آرنج و جلوی زانو از محل‌های شایع‌اند.
- باسن، پشت و پوست سر هم می‌توانند درگیر شوند.
- درگیری اغلب در دو طرف بدن و نسبتاً قرینه است.
- خارش ممکن است خواب و کارهای روزمره را مختل کند.
برای ویزیت، بنویسید خارش از کجا شروع شد، کدام محل‌ها بعداً درگیر شدند و چه درمانی کمک کرده یا نکرده است. اگر پیش از خاراندن عکس واضحی از ضایعه دارید، همراه ببرید. وجود علامت مشابه در خانواده، بیماری سلیاک شناخته‌شده، تغییر رژیم و داروهای مصرفی را هم مطرح کنید. این اطلاعات به انتخاب بررسی مناسب کمک می‌کند. [۲] [۳]
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
نمونه‌برداری پوست و ایمونوفلورسانس مستقیم
وقتی پزشک به این بیماری شک دارد، معمولاً نمونه‌برداری برای بررسی پادتن‌های رسوب‌کرده در پوست مطرح می‌شود. یکی از روش‌ها «ایمونوفلورسانس مستقیم» یا DIF است. در این بررسی، نمونه مناسب غالباً از پوست ظاهراً سالم کنار ضایعه فعال گرفته می‌شود؛ نمونه از زخم کاملاً خراشیده ممکن است اطلاعات لازم را ندهد. محل و روش نمونه‌برداری را پزشک تعیین می‌کند. [۱]
آزمایش خون و بررسی روده
آزمایش پادتن‌های مرتبط با سلیاک می‌تواند به تشخیص و پیگیری کمک کند. پزشک نتیجه را با شرایط تغذیه و سابقه بیماری تفسیر می‌کند؛ یک نتیجه به‌تنهایی تمام مسیر را مشخص نمی‌کند. در بعضی افراد بررسی گوارش بیشتری لازم است. نیاز به آندوسکوپی و نمونه‌برداری روده برای همه یکسان نیست و متخصص گوارش درباره آن تصمیم می‌گیرد. [۲] [۱]
اگر گلوتن را قبلاً حذف کرده‌اید، حتماً بگویید. حذف گلوتن ممکن است دقت آزمایش‌های تشخیصی را کم کند. راه‌حل این نیست که برای آزمایش، مقدار نامشخصی گلوتن را خودسرانه دوباره مصرف کنید؛ زمان و شرایط بررسی باید با پزشک هماهنگ شود. تاریخ شروع رژیم و میزان محدودیت را یادداشت کنید. [۲]
تفاوت با اگزما، گال و بیماری‌های تاولی
| موضوع | نکته‌ای که در بررسی اهمیت دارد |
|---|---|
| اگزما | خارش و خراش مشترک‌اند، اما الگو و بررسی پادتن‌های پوست می‌توانند مسیر متفاوتی نشان دهند. |
| گال | انتقال و علامت‌های اطرافیان اهمیت دارند؛ از روی خارش شدید نمی‌توان میان این دو انتخاب کرد. |
| بیماری‌های تاولی دیگر | معاینه، نوع نمونه‌برداری و آزمایش مناسب برای افتراق لازم است. |
برای آشنایی بیشتر، راهنمای اگزما و راهنمای خارش بدن را ببینید. درمان هرکدام با دیگری یکسان نیست. [۳]
درمان؛ کنترل خارش و رسیدگی به بیماری زمینه‌ای
درمان دو هدف دارد: آرام‌کردن التهاب و خارش پوست، و کنترل پاسخ بیماری به گلوتن. رژیم بدون گلوتن پایه درمان بلندمدت است. اثر آن بر پوست ممکن است تدریجی باشد؛ بنابراین بهترنشدن سریع لکه‌ها، به‌تنهایی به معنی بی‌فایده‌بودن رژیم یا اشتباه‌بودن تشخیص نیست. اگر پاسخ کافی نیست، وضعیت رژیم، دارو و تشخیص دوباره بررسی می‌شود. [۴]
داپسون چه نقشی دارد و چرا آزمایش لازم است؟
داپسون می‌تواند برای کنترل سریع‌تر علائم پوستی تجویز شود، اما جای رژیم و رسیدگی به سلیاک را نمی‌گیرد. مقدار و مدت مصرف با شرایط فرد و پاسخ درمان تنظیم می‌شود. پیش از شروع، پزشک ممکن است بررسی خون و آنزیم G6PD را درخواست کند و در ادامه آزمایش‌های پایش را تعیین کند. شروع، کم‌وزیادکردن یا قطع خودسرانه مناسب نیست. [۵]
این دارو ممکن است روی سلول‌های خون و حمل اکسیژن اثر بگذارد. تنگی نفس، کبودی لب، تب، گلودرد، زخم دهان یا کبودی غیرمعمول هنگام مصرف باید سریع گزارش شود؛ برای مشکل تنفس یا بدحالی شدید، کمک فوری بگیرید. این هشدارها دلیل کنارگذاشتن هر درمان تجویزشده نیستند، بلکه بخشی از مصرف ایمن و پیگیری‌اند. [۸]
رژیم بدون گلوتن را چگونه درست پیش ببریم؟
پس از تأیید تشخیص، همکاری با متخصص تغذیه کمک می‌کند رژیم هم بدون گلوتن باشد و هم مواد مغذی لازم را فراهم کند. فقط کنارگذاشتن نان کافی نیست؛ ترکیبات غذاهای آماده و تماس متقاطع در نگهداری یا آماده‌سازی غذا هم اهمیت دارند. برنج، سیب‌زمینی، میوه و سبزیِ بدون افزودنی می‌توانند جزو گزینه‌ها باشند، اما برچسب و شیوه آماده‌سازی تعیین‌کننده‌اند. [۶]
برای خرید، یک فهرست ساده از محصولات قابل استفاده تنظیم کنید. در مهمانی یا رستوران درباره ترکیبات و نحوه آماده‌سازی سؤال کنید. اگر برای فرزندتان برنامه می‌چینید، شرایط مدرسه و وعده‌های بیرون خانه را هم در نظر بگیرید. حذف گسترده غذاها یا مصرف چند مکمل بدون ارزیابی، جای یک برنامه متعادل را نمی‌گیرد. [۶]
مراقبت و پیگیری؛ چه چیزهایی را ثبت کنیم؟
شدت خارش، ضایعات تازه، کیفیت خواب، علامت‌های گوارشی و عوارض احتمالی دارو را کوتاه ثبت کنید. اگر خارش کم شد ولی لکه‌ها هنوز باقی‌اند، همین تفاوت را در ویزیت بگویید. هدف پیگیری فقط محوشدن عکس پوست نیست؛ وضعیت عمومی، نتیجه بررسی‌ها و قابل‌اجرابودن برنامه تغذیه هم مهم‌اند. برای برنامه ویزیت و آزمایش، از پزشک یک زمان روشن و مسیر تماس هنگام علامت تازه بخواهید. [۴] [۵]
پرسش‌های متداول
این بیماری از تماس با پوست منتقل می‌شود؟
درماتیت هرپتی‌فرم یک بیماری مرتبط با پاسخ ایمنی به گلوتن است؛ مانند تبخال یا گال از تماس معمول پوست منتقل نمی‌شود. تشخیص نامشخص باید پیش از نتیجه‌گیری بررسی شود. [۱]
اگر اسهال ندارم، باز هم بررسی سلیاک لازم است؟
بله، ممکن است علامت پوستی برجسته باشد و علامت گوارشی واضح وجود نداشته باشد. پزشک نیاز به بررسی را از مجموعه یافته‌ها تعیین می‌کند. [۳]
رژیم بدون گلوتن چه زمانی پوست را بهتر می‌کند؟
اثر پوستی می‌تواند کندتر از کاهش بعضی علامت‌های گوارشی باشد. زمان پاسخ متفاوت است و گاهی دارو در این فاصله لازم می‌شود؛ نتیجه چند روز اول معیار کافی نیست. [۴]
آیا داپسون به‌تنهایی کافی است؟
کنترل خارش با دارو، رسیدگی به بیماری زمینه‌ای را جایگزین نمی‌کند. برنامه دارو و رژیم باید کنار هم و با پایش مناسب باشند. [۵]
اگر قبلاً رژیم را شروع کرده‌ام، چه کنم؟
تاریخ شروع، غذاهای حذف‌شده و تغییر علامت‌ها را به پزشک بگویید. درباره شرایط آزمایش تصمیم مشترک بگیرید و رژیم را صرفاً برای آزمون شخصی قطع‌و‌وصل نکنید. [۲]
برای بررسی ضایعات ماندگار، فهرست داروها، رژیم غذایی و آزمایش‌های قبلی را آماده کنید. از صفحه تماس می‌توانید هماهنگی مراجعه با مطب دکتر محمدحسن شاهوردی را پیگیری کنید.
منابع
- NIDDK؛ درماتیت هرپتی‌فرم
- NIDDK؛ تشخیص سلیاک و اثر حذف گلوتن بر آزمایش
- انجمن متخصصان پوست بریتانیا؛ راهنمای درماتیت هرپتی‌فرم
- NIDDK؛ درمان سلیاک و پیگیری پاسخ
- راهنمای اروپایی EADV برای تشخیص و درمان درماتیت هرپتی‌فرم، ۲۰۲۱
- NIDDK؛ تغذیه و رژیم بدون گلوتن
- NIDDK؛ تعریف و عوارض سلیاک
- انجمن متخصصان پوست بریتانیا؛ اطلاعات داپسون
مطالعه بیشتر درباره این موضوع
دکتر محمدحسن شاهوردی
متخصص بیماری‌های پوست (درماتولوژی) · شماره نظام پزشکی ۱۴۳۷۰۵
بعد از این مطلب، چه بخوانیم؟
ذخیرهسازی اختیاری است و فقط در همین مرورگر انجام می‌شود؛ بدون حساب کاربری و بدون ارسال فهرست به سایت. روی دستگاه مشترک، دیگران هم می‌توانند فهرست را ببینند. با پاکشدن دادههای مرورگر، فهرست از بین میرود.
مطالب ذخیرهشدهٔ من
هنوز مطلبی ذخیره نکردهاید. کنار راهنماهای پیشنهادی، «برای بعد نگه دار» را انتخاب کنید.
همهٔ مطالب ذخیرهشده از این مرورگر حذف شوند؟
حالا دوست دارید چه چیزی روشن‌تر شود؟
انتخاب شما فقط ترتیب پیشنهادها را عوض می‌کند؛ برنامهٔ درمانی نیست.
نظر شما، ادامهٔ این مطلب است
کدام بخش برایتان مفید بود؟ چه پرسشی دربارهٔ موضوع مقاله باقی مانده است؟
دیدگاه‌ها پس از بررسی منتشر می‌شوند. این بخش عمومی است؛ لطفاً شماره تماس، تصویر، نتیجه آزمایش یا اطلاعات شناسایی و پزشکی خصوصی خود را ننویسید. دیدگاه‌ها جایگزین معاینه و مشاوره فردی نیستند.
ثبت دیدگاه برای این مطلب در حال حاضر بسته است.